PODZIAŁY TERYTORIALNE PAŃSTWA, RYS HISTORYCZNY

→ Do odzyskania niepodległości w 1918 r.:

* zabór pruski – podział wielostopniowy, w którym funkcjonowały organy samorządu terytorialnego oraz administracji rządowej;

ź największa – prowincja → rejencje → powiaty (2 funkcje: jednostka terytorialna dla administracji rządowej i samorządu terytorialnego) → gminy i obszary dworskie (właściciel ziemski);

* zabór austriacki – podział dwustopniowy → najniżej – gminy i obszary dworskie → powiaty (2 zarówno administracji rządowej, jak i samorządowej)

ź często bardzo duże powiaty → wtedy wydzielano mniejsze dla samorządu powiatowego;

* zabór rosyjski – podział trzystopniowy → najniżej – gminy (składały się z gromad jako wewnętrznych jednostek pomocniczych) → powiaty (organ I instancji – naczelnik powiatu, a odwołania do gubernatora) i gubernie;

→ Po odzyskaniu niepodległości → przyjęto podziały państw zaborczych, wprowadzając niewielkie korekty;

* województwa – wyznaczone według byłych prowincji i guberni – było ich 17, a w tym 2 o szczególnym statusie – śląskie (autonomia) i Warszawa (grodzkie);

* powiat – podstawowa jednostka terytorialna; stosunkowo duży obszar;

* gminy początkowo zróżnicowane → ziemie zachodnie przeważnie nadal gminy jednostkowe, dawny zabór rosyjski – gminy zbiorowe;

* lata 30’te – próba unifikacji podziały terytorialnego – brak sukcesu, ale zlikwidowano obszary dworskie, zmniejszono liczbę gmin i powiatów, oraz korekta granic województw: poznańskiego, pomorskiego, warszawskiego i łódzkiego.

→ Okres okupacji Polski podczas II wojny światowej – podział administracyjny został dostosowany do wymogów Niemiec i Związku Radzieckiego;

* z ziem niewłączonych ani do Niemiec ani do Rosji utworzono tzw. Generalne Gubernatorstwo (5 dystryktów: Warszawa, Lublin, Kraków i Radom, a do 1941 r. Lwów).

→ Po wojnie – podział terytorialny oparty na podziale z okresu międzywojennego → województwa, powiaty, miasta i gminy, a jednostkami pomocniczymi były gromady oraz dzielnice w dwóch miastach (Warszawie i Łodzi)

* nowe jednostki terytorialne były z reguły mniejsze od dawnych → tendencja do zmniejszania jednostek terytorialnych utworzono w 1950 r. województwa rzeszowskie i gdańskie, a potem opolskie, zielonogórskie i koszalińskie;

* podział większych miast na dzielnice, którym zmieniono status z jednostek pomocniczych na podział zasadniczy;

* utworzono nowe powiaty, zmniejszając dotychczasowe, oraz wydzielono pewną liczbę miast jako samodzielne powiaty miejskie;

* poziom gmin i małych miast → tendencja do zmniejszania;

ź w 1950 r. były 22 województwa, w tym 3 miasta szczebla wojewódzkiego, 324 powiaty, w tym 53 miasta powiatowe, 2994 gminy oraz 40124 gromady.

→ 1954 r. – reforma podziału terytorialnego → polegała na zniesieniu gmin i powołaniu w ich miejsce gromad oraz na utworzeniu osiedli → oficjalnie po to by władza była bliżej ludności, a w rzeczywistości chodziło o stworzenie warunków do zmiany struktury własnościowej rolnictwa i wprowadzenia nowych metod zarządzania rolnictwem uspołecznionym;

* zasady podziały: liczba ludności w gromadzie – 1000-3000; obszar gromady – 15 km2-50 km2; w skład gromady – wchodzą wsie powiązane ze sobą pod względem komunikacyjnym i posiadające wspólne urządzenia gospodarcze, kulturalne itp.; siedziba gromadzkiej rady – położona centrycznie; osiedla robotnicze – tworzone z miejscowości położonych w pobliżu zakładów przemysłowych i mających zwartą zabudowę typu miejskiego, jeżeli min. 2/3 ludności czerpie dochody nie z rolnictwa; osiedla rybackie – tworzone z miejscowości nadmorskich typu miejskiego, jeżeli min. 2/3 mieszkańców czerpie dochody z prac związanych z rybołówstwem; osiedla uzdrowiskowe – tworzone z miejscowości kuracyjnych posiadających zabudowę typu miejskiego, jeżeli kuracjusze stanowią w sezonie kuracyjnym min. ½ ludności;

* znaczny wzrost liczby podstawowych jednostek podziału terytorialnego (przed: 3000 gmin, po 8790 gromad).

→ do roku 1969 – liczba podstawowych jednostek podziału maleje, gdyż państwo odchodzi od polityki przyspieszonej kolektywizacji rolnictwa i kierowania rolnictwem metodami administracyjnymi, oraz ze względu na rozpoczęcie procesu dekoncentracji i decentralizacji władzy i administracji państwowej (aby zadania mogły być wykonywane na niższych szczeblach musiały mieć te jednostki potencjał) → liczba gromad - 4672.

→ 1972 r. – ustawa o utworzeniu gmin → tendencja do zwiększania i wzmacniania najniższych jednostek podziału, które miały tworzyć samodzielne mikroregiony społeczno-gospodarcze, zdolne do samodzielnego wykonywania przypisanych im zadań gospodarczych, kulturalnych, oświatowych, zdrowotnych itp → 2365 gmin;

* zniesiono osiedla i włączono do gmin i miast, albo przekształcono w miasta;

→ 1975 r. – ustawa dwustopniowym podziale administracyjnym państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych → zniesiono ona powiaty (przekazanie ich zadań i kompetencji gminom, z pewnymi wyjątkami na rzecz organów nowo powołanych województw oraz dla wyspecjalizowanych organów terenowych i innych jednostek organizacyjnych);

* nowy podział na poziomie województw – utworzono 49 i 3 miasta wojewódzkie stołeczne warszawskie, krakowskie i łódzkie oraz niewielkie województwo wrocławskie (miasto wraz z otaczającymi je gminami → Rada Miasta Wrocławia, Prezydent Wrocławia)

→ Lata kolejne – zmiany w strukturze gmin – tendencja do zmniejszania liczby gmin; 1977r – 275 gmin;

→ 1990 r. – ustawa o samorządzie gminnym oraz ustawa o terenowych organach rządowej administracji ogólnej → definicja gminy – wspólnota samorządowa oraz odpowiednie terytorium; jednostki zasadniczego podziału terytorialnego stopnia podstawowego, a województwo jest jednostką zasadniczego podziału terytorialnego „dla wykonywania administracji rządowej”;

* dla właściwości rozporządzeń RM – tworzenie, łączenie i znoszenie gmin, ustalanie ich granic i nazw oraz siedziby władz po przeprowadzeniu konsultacji z mieszkańcami;

* dla właściwości rozporządzeń RM – zmiana granicy województwa po zasięgnięciu opinii województw oraz gmin, których te zmiany dotyczyły, a także po konsultacjach społecznych;

* dla właściwości ustawy – tworzenie i znoszenie województw, ustalanie i zmiana ich nazw oraz ustalanie siedziby wojewody;

* pomimo deklarowanego dwustopniowego podziału (art. 49) ustawa wprowadziła dodatkowy stopień – rejony administracyjne → tworzone na podstawie ustawy, w sposób określony w ustawie i w celu wykonywania określonych przez ustawę zadań i kompetencji, a więc im tylko przypisanych, więc były jednostkami terytorialnymi tworzonymi dla potrzeb rejonowych organów administracji ogólnej (terenowych organów państwowych);

→ 1998 r. (do teraz) – wprowadzenie podziału trójstopniowego – gminy – powiaty – województwa.